در تاریخ صنعتی ایران آمده است که اولین کارخانه تولید گاز اكسيژن و نيتروژن در ایران کارخانه اخوان كلانتري بود که در سال ۱۳۲۵ در تهران راه‌اندازي شد و با گسترش و تاسيس واحدهاي صنعتي و افزايش مصرف گاز اكسيژن و نيتروژن در كشور، مديران این كارخانه در سال۱۳۴۶ كارخانه ديگري را در استان گيلان تاسيس کردند كه اولين كارخانه از این نوع در استان بود و همین کارخانه در سال ۱۳۷۵ ضمن افزايش توان توليد به شهر صنعتي رشت انتقال یافت و در حال حاضر تحت عنوان شرکت تولید گازهای طبی و صنعتی اخوان کلانتری در زمینه تولید اکسیژن مایع و نیتروژن مایع فعالیت دارد. در سال ۱۳۴۶ مدیران این کارخانه با احساس نياز صنايع کشور به گاز استيلن، شرکت دیگری را با نام شركت استيلن گاز به بهره‌برداري رساندند كه اولين كارخانه توليد استيلن در ايران بود.

در هر حال، با اولین کارخانه‌های تولید گازهای اکسیژن و نیتروژن در ایران، صنعت گازهای فشرده در کشور شکل گرفت و توسعه یافت. سپس گاز اکسیژن در پزشکی نیز کاربرد مهمی یافت و بعدتر نوبت به گازهای تخصصی‌تر رسید.

باید تاکید کرد که بدون صنعت گازهای فشرده بسیاری از صنایع نمی‌توانند کار خود را انجام دهند. برای مثال، نمی‌توان تصور کرد که صنایع فولاد، جوشکاری، پتروشیمی، پالایشگاه‌ها، آزمایشگاه‌ها و مراکز پژوهشی، دانشگاه‌ها و انرژی اتمی و بسیاری از صنوف دیگر بدون گازهای فشرده بتوانند فعالیت کنند.

کمبود تکنولوژی  در صنعت گاز فشرده

وقتی که در ایران نفت کشف شد، به‌تبع گاز نیز در کنارش وارد صنعت شد. شاید بتوان گفت که یکی از نقاط عطف صنعت گازهای فشرده در ایران مربوط به گاز متان یا گاز شهری است. به‌موازات این گاز نیز اکسیژن و نیتروژن و آرگون در عرصه صنعت حضور داشته چون این سه گاز را که با جداسازی هوا می‌گیرند، راحت‌تر از دیگر گازها می‌توان تولید کرد. به‌احتمال قوی، اولین دستگاه‌های جداکننده‌ای که سه گاز اصلی را از هوا تولید می‌کرده، ساخت روسیه بوده است چون هنوز نیز قدیمی‌ترین دستگاه‌های صنعت گازهای فشرده در ایران روسی هستند.

صنعت گازهای فشرده در جهان پیشرفت‌های خیلی زیادی داشته اما می‌توان گفت که این صنعت در ایران پیشرفت چندانی نداشته است. این صنعت جزو صنایع با فناوری بالا حساب می‌شود اما به‌دلیل تحریم‌هایی که علیه اقتصاد ایران اعمال شده، ایران به‌خصوص در سال‌های اخیر نتوانسته پیشرفت‌های چشمگیری در این زمینه داشته باشد. البته انگشت‌شمار شرکت‌هایی نیز در داخل کشور توانسته‌اند به موفقیت‌های بزرگی برسند اما در کل، صنعت گازهای فشرده نتوانسته آن‌طور که از آن انتظار می‌رفته از فناوری‌های روز دنیا استفاده کند.

یکی از مشکلات بزرگ صنعت گاز در ایران مسئله خلوص گازهای تولیدشده است. در صنعت جهان گازهای فشرده با خلوص 99.5 تا 99.9 درصد گازها تولید می‌شود اما در ایران به‌سختی این خلوص با 99.3 تا 99.9 یک‌ سری از گازها تولید می‌شوند.

 سطوح فروش گازهای فشرده

صنعت گازهای فشرده در ایران میزان گردش مالی خوبی  را درگیر خود کرده و اشتغال‌زایی موثری نیز دارد. البته رقم دقیق و مشخصی از گردش مالی صنعت گازهای فشرده در ایران وجود ندارد اما می‌توان با مرور لایه‌ها و ساختار تولید گازهای فشرده در ایران، تا حدی به شمای کلی این صنعت در داخلی کشور پی برد.

اما در مورد خود گازهای فشرده، اولین لایه در صنعت شرکت‌هایی هستند که فروشندگان گازند. بخشی از فروشندگان گاز در ایران شرکت‌هایی هستند که گازهای تخصصی، دارای فناوری بالا و آزمایشگاهی می‌فروشند که تعدادشان حدود 30 شرکت است. اکثر این گازها وارداتی هستند که البته بخشی از آن هم در داخل تولید می‌شود. لایه دوم در صنعت گازهای فشرده شرکت‌های توزیع‌کننده‌اند که حدود 100 شرکت فعال از این دست در ایران مشغول به کارند. بعد از این دو لایه نیز تعداد زیادی شرکت وجود دارد که توزیع‌کننده جزء به حساب می‌آیند و حتی با یک خودروی باری و سیلندرهایی که پشت آن‌ها وجود دارد گاز می‌فروشند. برآورد تعداد شرکت‌های توزیع‌کننده جزء حدود 500 تا 600 شرکت است.

مزایای سرمایه گذاری در صنعت گاز

گازهای صنعتی و آزمایشگاهی زیادی در ایران تولید یا وارد می‌شوند اما برخی از این گازها دارای مزیت‌های رقابتی زیادی هستند که می‌توانند سرمایه‌گذاران را برای حضور در این صنعت ترغیب کنند. یکی از این گازها هلیوم است. همه مخازن گازی ایران در جنوب دارای هلیوم است که قطر چندین سال است با استفاده از این مخازن مشترک گازی، هلیوم را نیز تولید می‌کند. برای تولید گاز هلیوم باید فناوری‌ جداسازی این گاز در کشور وجود داشته باشد اما به‌خاطر تحریم‌ها یا هر دلیل دیگری ایران نتوانسته در چند سال اخیر این فناوری را داشته باشد اما قطر به‌خوبی با استفاده از فناوری‌های وارداتی از این ذخایر استفاده می‌کند.

هلیوم گازی استراتژیک و گران است که در سطح جهانی استفاده می‌شود و باید گفت ذخیره گاز هلیوم ایران خیلی هم زیاد است. هلیوم مایع در موشک‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌فضاپیما کاربرد دارد. در بسیاری از صنایع نظامی از هلیوم استفاده می‌شود. هلیوم مایع در رآکتورهای آب سنگین مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای تمامی فضاهایی که نیاز به محیط فوق سرد است از هلیوم مایع استفاده می‌شود، مثل دستگاه‌های ام‌آر‌آی. همچنین از گاز هلیوم می‌توان برای تولید اتمسفرهای حفاظتی برای انجام برخی عملیات خاص مثل عملیات‌های ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌حرارتی استفاده کرد. هلیوم به‌طور گسترده‌ای در صنایع جوشکاری به‌عنوان یک گاز محافظ غیرمستقیم برای جوشکاری قوس الکتریکی استفاده می‌شود. طیف گسترده‌ای از مخلوط‌های گاز هلیوم و گاز اکسیژن برای غواصی مورد استفاده قرار می‌گیرد. هلیوم در صنعت هواشناسی برای شارژ بالن‌های تحقیقاتی مورد استفاده قرار می‌گیرد و نیز یکی از کاربردهای جدید گاز هلیوم در صنایع مخابرات برای شارژ بالن‌های ارائه‌دهنده اینترنت و شبکه مخابرات در محیط‌های فاقد شبکه یا دارای تراکم زیاد مخاطب است.

بعد از اینکه برجام امضا شد، قراردادی با شرکت فرانسوی توتال برای تولید هلیوم در ایران بسته شد اما وقتی که نوبت به انجام این پروژه رسید توتال با خارج‌شدن آمریکا از برجام، از ایران خارج شد. بنابراین هنوز چشم‌انداز روشنی وجود ندارد از اینکه شرکتی بخواهد فناوری جداسازی هلیوم را در ایران انجام دهد. البته خیلی روی تولید هلیوم در داخل کار و شنیده شده که نوعی مهندسی معکوس هم برای تولید آن انجام شده که به‌گفته برخی از متخصصان فعال در حوزه گازهای فشرده کار اشتباهی است. اشتباه نیز این‌جاست که در همه‌جا گاز هلیوم مایع را که در فرایند تولید خارج می‌شود تبدیل به گاز می‌کنند اما در ایران گازهای وارداتی را تبدیل به مایع می‌کنند تا در برخی لوازم پزشکی مثل دستگاه‌های ام‌آر‌آی مورد استفاده قرار دهند. بسیاری از شرکت‌ها در کشورهایی که در گازهای فشرده قوی هستند مثل ایالات متحده، آلمان و فرانسه تمایل دارند با ایران در تولید هلیوم شریک شوند چون هلیوم کالای بسیار کمیابی است اما بعید است که به‌زودی بتوان این کار را انجام داد.

بستگی میزان سرمایه به نوع گاز

میزان سرمایه مورد نیاز در صنعت گازهای فشرده بستگی به حوزه تخصصی کار یک شرکت دارد. در برخی از بخش‌ها مثل تولید گاز هلیوم سرمایه زیادی نیاز است اما در حد اینکه یک کسب‌وکار بخواهد گازهای فشرده را از یک مخزن بزرگ به مخازن کوچک منتقل کند یا مواد مایع را به گاز تبدیل کند، سرمایه چندان زیادی نیاز نیست بنابراین می‌تواند با میزان کمی از سرمایه راه‌اندازی شود.

نکته دیگری که باید در زمینه سرمایه‌گذاری در صنعت گازهای فشرده گفت، این است که حدود 80 درصد گازهای مورد نیاز در ایران تولید می‌شود، گازهایی مثل اکسیژن، نیتروژن و آرگون. اما در تولید گازهای تخصصی ایران نقطه‌ضعف‌های جدی دارد. مشکل این جاست که ارزش افزوده در این 80 درصد گازها مثل اکسیژن و نیتروژن پایین است و تولید گاز آن‌قدر که یک گاز تخصصی می‌تواند سودآور باشد سودده نیست. تولید آن 20 درصد باقی‌مانده که جزو گازهای تخصصی است و در دنیا حرف اول را می‌زند به‌شدت سودآور است اما ایران در همین بخش کاستی‌های زیادی دارد. حتی باید گفت در تولید 80 درصد گازهایی که سودآوری کمی دارند نیز ایران از لحاظ استاندارد، ایمنی و کاربرد باز هم نسبت به صنعت بین‌المللی گازهای فشرده عقب است.

برای اینکه روشن شود گازهایی که در ایران تولید می‌شوند چندان سودآور نیستند، باید به تولید اکسیژن اشاره کرد. به‌عنوان نمونه، باید گفت یک واحد گاز اکسیژنی که در ایران تولید می‌شود و در بیمارستان‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد پنج هزار تومان است اما اکسیژن گرید 5 که به ایران وارد می‌شود 3 میلیون تومان است. آن اکسیژن وارداتی ارزش افزوده خیلی بالایی برای تولیدکننده‌اش دارد اما اکسیژن داخلی در نهایت هزار تومان ارزش افزوده دارد.

منبع : انجمن گازهای فشرده تهران